استومی چیست؟ انواع استومی، کلستومی، ایلئوستومی و مراقبتهای آن | طب کده
استومی چیست؟
استومی نوعی عمل جراحی است که طی آن یک حفره یا سوراخ روی شکم ایجاد میشود تا بخشی از دستگاه گوارش یا دستگاه ادراری از طریق آن به سطح شکم منتقل شود. بسته به شرایط بیمار، ممکن است بخشی از روده، معده یا مسیر ادراری از این طریق به سطح پوست آورده شود.
هدف اصلی استومی، ایجاد یک مسیر جایگزین برای خروج مواد دفعی مانند مدفوع و ادرار از بدن است. در برخی شرایط نیز با ایجاد استومی میتوان یک مسیر تنفسی برای بیمار ایجاد کرد.
استوما چیست؟
ساختاری که در اثر جراحی استومی روی شکم ایجاد میشود، استوما (Stoma) نام دارد. استوما در واقع از بافت مخاطی مربوط به فضای داخلی اندام مورد نظر تشکیل شده است که به سطح شکم منتقل میشود.
پس از جراحی، معمولا حدود سه ماه زمان لازم است تا ماهیچههای شکمی و استوما به طور کامل بهبود پیدا کنند.
استومای سالم چه ظاهری دارد؟
ظاهر یک استومای سالم معمولا دارای ویژگیهای زیر است:
- گرد است.
- رنگ آن قرمز یا صورتی است.
- ظاهر براق دارد.
- مرطوب است.
- معمولا قطری حدود ۱ تا ۲ اینچ دارد.
- در انتهای آن منفذی برای خروج مواد وجود دارد.
- بر اساس نوع جراحی استومی و آناتومی بیمار، ممکن است همسطح شکم یا معمولا کمی برآمده باشد.
- استوما پایانه عصبی ندارد و به همین دلیل فاقد حس است.
انواع استوما
استوما را میتوان بر اساس نحوه ایجاد آن به انواع مختلفی تقسیم کرد.
۱. استومای انتهایی
در استومای انتهایی، انتهای برشخورده دستگاه گوارش از طریق سوراخ ایجادشده در شکم به سطح پوست آورده و به پوست متصل میشود. در این روش یک استوما ایجاد میشود.
۲. استومای لوپی
در استومای لوپی، بخشی از لوله گوارش از طریق سوراخ شکمی خارج شده و سپس برش داده میشود. در نتیجه، استومایی با دو سوراخ متصل به یکدیگر روی سطح شکم ایجاد میشود.
از یکی از سوراخها معمولا موکوس و از سوراخ دیگر مواد دفعی خارج میشود.
۳. استومای دوتایی جدا
استومای دوتایی جدا در کولستومی کاربرد دارد و به دو شکل انجام میشود:
- دابلبرل: دو سر برشخورده به صورت جداگانه به سطح شکم آورده میشوند و دو استومای مجزا اما در کنار یکدیگر ایجاد میکنند.
- استومای کاملا جدا: دو استوما در دو قسمت از لوله گوارشی ایجاد میشوند.
استومی چه کاربردی دارد؟
هدف اصلی از انجام استومی، ایجاد یک مسیر جایگزین برای خروج مواد دفعی مانند مدفوع و ادرار از بدن است. علاوه بر این، در برخی شرایط میتوان با ایجاد استومی روی نای، مسیر تنفسی جدیدی برای بیمار ایجاد کرد.
ممکن است به دلایل مختلف، دفع یا تنفس از مسیر طبیعی خود امکانپذیر نباشد. در چنین شرایطی پزشک بر اساس وضعیت بیمار، نوع مناسب استومی را انتخاب میکند.
شرایطی که ممکن است به استومی نیاز داشته باشند
از جمله شرایطی که ممکن است انجام استومی را ضروری کنند عبارتند از:
- مشکلات مادرزادی لوله گوارشی یا دستگاه دفعی
- سرطان در بخشی از لوله گوارشی یا دستگاه دفعی
- آسیب به بخشی از لوله گوارشی
- انسداد روده
- عفونت و التهاب روده
- بیاختیاری
- کولیت زخمی
- بیماری کرون
- دیورتیکولیت روده
دیورتیکولیت روده معمولا در روده بزرگ ایجاد میشود و میتواند با التهاب جدار داخلی روده و خونریزی همراه باشد.
در برخی موارد نیز استومی برای استراحت دادن به لوله گوارش و فراهم کردن شرایط مناسب برای ترمیم آن انجام میشود.
جراحی استومی چگونه انجام میشود؟
جراحی استومی بسته به نوع بیماری و اندام مورد نظر میتواند به روشهای مختلفی انجام شود؛ اما مراحل کلی آن معمولا شامل موارد زیر است:
- بیمار معمولا یک روز قبل از جراحی در بیمارستان بستری میشود.
- بیهوشی کامل دریافت میکند.
- محل ایجاد استوما مشخص و برش داده میشود.
- بر اساس نوع جراحی، اندام مورد نظر برش میخورد.
- قسمت برشخورده از طریق محل ایجادشده به سطح شکم آورده میشود.
- قسمت مورد نظر از داخل و بیرون به پوست شکم بخیه زده میشود.
انواع استومی بر اساس اندام و مدت زمان
استومی را میتوان بر اساس معیارهای مختلفی دستهبندی کرد. مهمترین این معیارها عبارتند از:
- اندام هدف: شامل بخشهای مختلف روده بزرگ، روده کوچک، معده، دستگاه ادراری و نای
- نوع برش ایجادشده طی جراحی
- مدت زمان استومی: استومی میتواند موقت یا دائمی باشد.
کلستومی چیست؟
کلستومی (Colostomy) نوعی استومی روده بزرگ است که طی آن جراحی استومی روی کولون یا روده بزرگ انجام میشود.
کلستومی معمولا برای بیمارانی که به سرطان روده بزرگ یا سرطان رکتوم مبتلا هستند انجام میشود.
بر اساس محل ایجاد برش در روده بزرگ، کلستومی انواع مختلفی دارد و نوع و حالت فیزیکی مواد دفعی نیز میتواند بر اساس محل استوما متفاوت باشد.
کلستومی صعودی
در کلستومی صعودی، استوما در قسمت صعودی روده بزرگ و سمت راست شکم ایجاد میشود.
مواد دفعی در این قسمت از روده معمولا حالت مایع داشته و سرشار از آنزیمهای گوارشی هستند. به همین دلیل پوست اطراف استوما در این نوع کولستومی به مراقبت بیشتری نیاز دارد.
کلستومی صعودی به ندرت انجام میشود؛ زیرا برای خروج مواد دفعی مایع، ایلئوستومی معمولا انتخاب مناسبتری است.
کلستومی عرضی
کلستومی عرضی روی قسمت عرضی روده بزرگ و در بخش میانی شکم انجام میشود.
مواد خروجی در این نوع کولستومی معمولا مایع یا خمیری هستند. بنابراین در صورت نشت مواد از کیسه، آسیب کمتری به پوست وارد میشود.
کلستومی عرضی دو نوع دارد:
- کلستومی عرضی لوپ
- کلستومی عرضی دوتایی
کلستومی نزولی
در کلستومی نزولی، استوما در قسمت نزولی روده بزرگ و سمت چپ شکم ایجاد میشود.
مواد دفعی در این قسمت آب بیشتری از دست داده و معمولا حالت جامدتری دارند.
کلستومی سیگموئید
در کلستومی سیگموئید، استوما در قسمت پایین و سمت چپ شکم و در بخش سیگموئید روده بزرگ ایجاد میشود.
ماده خروجی در این قسمت معمولا مدفوع جامد است و میتواند تا حد زیادی شبیه دفع طبیعی باشد.
کلستومی سیگموئید یکی از رایجترین انواع کولستومی روده بزرگ است.
ایلئوستومی چیست؟
ایلئوستومی (Ileostomy) نوعی استومی روده کوچک است.
ایلئوم، بخش انتهایی روده باریک یا روده کوچک است. طی جراحی ایلئوستومی، بخشی از ایلئوم از طریق برشی به سطح شکم آورده میشود و استوما را تشکیل میدهد.
ایلئوستومی ممکن است در بیماریهایی مانند التهاب ایلئوم یا سرطان رکتال انجام شود.
یکی از رایجترین دلایل انجام ایلئوستومی، شرایطی است که کولون یا رکتوم بیمار برداشته شده باشد.
مواد خروجی از ایلئوستومی معمولا مایع هستند و اغلب پس از خوردن غذا دفع میشوند.
یورینستومی چیست؟
یورینستومی نوعی استومی دستگاه ادراری است که برای ایجاد مسیر جدید جهت خروج ادرار از بدن انجام میشود.
زمانی که مثانه فرد به دلیل بیماریهایی مانند سرطان مثانه خارج شده باشد یا قادر به نگهداری ادرار نباشد، ممکن است یورینستومی انجام شود.
در این جراحی، مسیر دفع ادرار از طریق یک برش به سطح پوست قسمت پایین شکم آورده میشود. این جراحی میتواند به روشهای مختلف انجام شود.
مجرای ایلیال
مجرای ایلیال رایجترین نوع یوروستومی است.
در این روش، یک قطعه از روده باریک به دو مجرایی که ادرار را از کلیهها به مثانه منتقل میکنند متصل میشود.
انتهای دیگر مجرای ایلیال نیز از طریق برش به سطح شکم آورده شده و استوما را تشکیل میدهد.
اورتروستومی
در اورتروستومی مسیر یک یا هر دو مجرای اورتر از کلیهها تغییر داده شده و استوما در کنار شکم ایجاد میشود.
نفروستومی
در نفروستومی، ادرار مستقیما از کلیه به استوما منتقل شده و از بدن خارج میشود.
سیستوستومی
در سیستوستومی، ادرار از مثانه به استوما منتقل شده و از این مسیر از بدن خارج میشود.
استومی معده و نای
انواع دیگری از استومی نیز در شرایط خاص روی معده و نای انجام میشوند.
گاستروستومی چیست؟
گاستروستومی نوعی جراحی استومی است که روی معده انجام میشود.
یکی از اهداف اصلی گاستروستومی، فراهم کردن امکان تغذیه فرد از طریق لولهای است که وارد معده میشود.
تراکئوستومی چیست؟
تراکئوستومی نوعی استومی است که طی آن حفرهای روی نای و در جلوی گردن ایجاد میشود تا مسیر تنفسی بیمار فراهم شود.
تراکئوستومی ممکن است در شرایطی مانند موارد زیر انجام شود:
- سرطان دهان یا گلو که مسیر تنفسی فرد را مسدود کرده باشد.
- خارج کردن حنجره
- تورم بیش از اندازه یا وجود توده در گلو که مسیر تنفس را مسدود کرده باشد.
- بیهوش بودن بیمار برای مدت طولانی
استومی موقت و دائمی
بر اساس وضعیت بیمار و تشخیص پزشک، استومی از نظر مدت زمان به دو نوع موقت و دائمی تقسیم میشود.
استومی موقت
گاهی استومی فقط برای استراحت دادن به اندام بیمار و فراهم کردن فرصت برای ترمیم آن انجام میشود.
در این شرایط، پس از گذشت مدتی که بر اساس وضعیت بیمار و تشخیص پزشک تعیین میشود، جراحی بستن استومی انجام گرفته و استوما به داخل بدن برمیگردد.
گاهی پیش از جراحی مشخص است که استومی موقت خواهد بود؛ اما در برخی موارد، پزشک پس از گذشت مدتی و بر اساس شرایط بیمار درباره بستن استومی تصمیم میگیرد.
استومی دائمی
اگر تمام یا بخشی از اندام هدف در جراحی برداشته شده باشد، ممکن است فرد نیاز داشته باشد تا پایان عمر با استومی زندگی کند.
تغذیه و استومی
پس از انجام استومی، بر اساس نوع استومی و شرایط فرد، لازم است رژیم غذایی با مشورت پزشک یا پرستار کنترل شود.
کنترل رژیم غذایی میتواند به کاهش عوارض گوارشی پس از استومی و کاهش نیاز به تعویض کیسه کمک کند.
معمولا تا حدود یک هفته پس از جراحی، بیمار فقط مجاز به مصرف غذاهای مایع است. پس از آن، طبق نظر پزشک میتوان غذاهای نرم را نیز به رژیم غذایی اضافه کرد.
از آنجا که شرایط افراد مختلف با یکدیگر متفاوت است، به مرور زمان میتوان متوجه شد که چه غذاهایی با شرایط بدن سازگارتر هستند.
نکات تغذیهای مهم در استومی
- مصرف مایعات فراوان: میتواند به کاهش بوی نامساعد، جلوگیری از یبوست و پیشگیری از کمآبی بدن کمک کند.
- مصرف غذاهای حاوی ویتامین B12: دریافت مواد غذایی حاوی این ویتامین اهمیت دارد.
- پرهیز از غذاهای چرب: غذاهای چرب ممکن است باعث یبوست یا اسهال شوند.
- جویدن کامل غذا: غذا را به خوبی بجوید.
- پرهیز از غذاهای نفاخ: از مواد غذایی که باعث ایجاد نفخ میشوند، پرهیز کنید.
- مصرف کمتر فیبر در ماههای ابتدایی: بهخصوص در چند ماه اول، مصرف فیبر بالا باید طبق نظر پزشک کنترل شود.
- پرهیز از نوشیدنیهای گازدار: نوشیدنیهای گازدار میتوانند باعث ایجاد گاز و نفخ شوند.
- کنترل غذاهای ایجادکننده بوی نامطبوع: سیر، پیاز و سایر مواد غذایی که میتوانند بوی مواد دفعی را افزایش دهند، بهتر است با توجه به واکنش بدن کنترل شوند.
- پرهیز از ادویهجات و فلفل: مصرف این مواد غذایی بهتر است مطابق شرایط بیمار و نظر پزشک کنترل شود.
جمعبندی
استومی یک روش جراحی برای ایجاد مسیری جایگزین جهت خروج مواد دفعی یا ایجاد مسیر تنفسی است. در این روش، بخشی از اندام مورد نظر از طریق یک سوراخ به سطح شکم یا بدن منتقل شده و ساختاری به نام استوما ایجاد میشود.
بسته به اندام درگیر، استومی میتواند به شکلهای مختلفی مانند کلستومی، ایلئوستومی، یورینستومی، گاستروستومی و تراکئوستومی انجام شود. همچنین استومی ممکن است موقت یا دائمی باشد.
نوع استومی، نحوه مراقبت، رژیم غذایی و مدت زمان باقی ماندن آن به شرایط بیمار و تشخیص پزشک بستگی دارد.
نکته: مطالب این مقاله جنبه آموزشی دارند و جایگزین تشخیص و توصیه پزشک یا پرستار متخصص استومی نیستند.